Verslag lezing Bokashi bij stichting Beien, Enschede 3 februari

Deze avond is georganiseerd door de tuincommissie van de Proeftuin van Beien en bedoeld om bekendheid te geven aan de eigen ervaringen met Bokashi en om samenwerking bij de duurzame verwerking van groenresten in de rails te zetten.

De lezing is aangekondigd door publicatie in de eigen nieuwsbrief van de Proeftuin, in de nieuwsbrief van Beien en in de wijkkrant. Daarnaast is de aankondiging verspreid via enkele digitale ‘groene’ netwerken. De aankondiging heeft ook in Tubantia en Huis aan Huis gestaan. Er waren ca. 40 mensen aanwezig vanuit verschillende moestuingroepen, maar ook andere geïnteresseerden.

Simone Vos werkt als adviseur bij het bedrijf Agriton. Zij staat voor dit bedrijf onder meer op beurzen, geeft daarnaast lezingen en adviseert over een gezonde bodem. Agriton produceert bodemverbeteraars voor de traditionele landbouw en veeteelt en adviseert en ondersteunt ook gemeentes, waterschappen, instellingen, moestuinverenigingen en particulieren (via verkooppunten). De site www.emnatuurlijkactief.nl geeft een indruk van het gebruik in de praktijk van de materialen die Agriton levert voor de bereiding van Bokashi.

Agriton heeft een productie- en laboratoriumcomplex staan in Noordwolde; Simone laat er foto’s van zien. Er staan ketels met een inhoud van 5000 liter waarin de effectieve micro-organismen (EM) worden geproduceerd (‘gebrouwen’). De technologie voor de productie en het gebruik in de praktijk van EM heeft Agriton ruim 26 jaar geleden geïmporteerd uit Japan en daarna verder ontwikkeld (in samenwerking met de wereldwijde overkoepelde onderzoeksinstituut EMRO (EM-Research Organisation).

Effectieve Micro-organismen worden geproduceerd voor een gezonde bodem, plant, dier en leefomgeving. Zij werken in op groenresten, mits dat vers is en klein gemaakt. Dat proces heet fermentatie. Het is een eeuwenoude bewaringstechniek die we kennen van het maken van zuurkool en yoghurt. Fermentatie wordt ingezet door bepaalde micro-organismen en gebeurt alleen in een zuurstofloze omgeving.

Bokashi is het Japanse woord voor goed gefermenteerd organisch materiaal. Bij de fermentatie komen diverse nuttige bio-actieve stoffen vrij, zoals enzymen, vitamines, antioxidanten en ook natuurlijke groeihormonen en antibiotica. Door Bokashi in de bodem te verwerken zullen de ‘goede’ micro-organismen zich vermeerderen. In EM zitten 80 verschillende soorten micro-organismen. Die zijn onder te verdelen in vijf groepen: fotosynthetische bacteriën; melkzuurbacteriën; gisten; actinomyceten en schimmels.

Een belangrijk principe in onder meer de bodem is het dominantieprincipe. Er is een kleine groep dominante effectieve micro-organismen (+, de goede), daarnaast een kleine groep schadelijke micro-organismen (-. de schadelijke), en een grote groep ‘volgelingen’. Er is een voortdurende machtsstrijd tussen de effectieve en de schadelijke micro-organismen. De volgelingen wachten af wie de overhand krijgt en passen zich daarna aan, ze volgen of imiteren de winnaar. Wint de schadelijk groep, dan ontstaat er een ziekteverwekkende bodem. Door de goede microben te stimuleren bevorder je een weerbare bodem.

De starter bestaat uit tarwezemelen die met Effectieve Micro-organismen zijn geënt. Bokashi bestaat in belangrijke mate uit de stofwisselingsproducten van de micro-organismen. Deze zijn een zeer geschikte voedingsbron voor bodem, plant, dier en mens.

In het groot wordt het Bokashi-fermenteerprincipe toegepast door in te kuilen in een plastic slurf. Dat maakt dat er geen zuurstof bijkomt en de temperatuur tot 30° -40 oC op kan lopen. Daardoor blijft de energie in het materiaal behouden en vindt er ook geen uitstoot plaats van CO2. Dit fermentatieproces duurt ongeveer 8 tot 10 weken. Het proces kost na de samenstelling van de slurf geen werk meer. (Composthopen moeten wel worden omgezet tijdens het rijpen van de compost).
De Bokashi-keukenemmer, zoals die bij Beien en bij enkele moestuiniers van Beien wordt gebruikt, werkt in het klein aan hetzelfde principe van de kringloop: groenresten zoveel mogelijk teruggeven aan de bodem. De inhoud van de Bokashi-emmer moet (als deze vol is) nog twee weken fermenteren. Je gebruikt in die tijd de tweede emmer. Na het fermenteren moet de inhoud van de emmer worden ingewerkt in de bodem van de tuin (of opgeslagen worden bij de compost); hij is namelijk nog te zuur om meteen als ferment te gebruiken. Inzaaien of inplanten kan pas ca. twee weken later. Als het groenafval nog in de emmer zit ontstaat vocht; dit moet regelmatig worden afgetapt. Na verdunning (1:100) kan het voor diverse doeleinden worden gebruikt: als voeding voor kamer- en tuinplanten maar ook als natuurlijke reiniging voor het toilet en andere afvoerbuizen.

Omdat de Bokashi in de slurf langer heeft gefermenteerd (en er zeeschelpenkalk is toegevoegd voor een gereguleerde hogere pH) dan in de keukenemmer kan hij wel direct op de bodem worden gebruikt. Als er niet meteen een toepassing is kan de Bokashi in de slurf langer worden opgeslagen.

Het grootste verschil tussen fermenteren met composteren is dat voor composteren zuurstof nodig is. Een deel van het organisch materiaal in het groenafval wordt (uiteindelijk) door de micro-organismen geoxideerd en verdwijnt in de lucht als CO2. Het is een aëroob proces (je moet zorgen voor toetreding van zuurstof), terwijl fermentatie een anaëroob proces is (er mag geen zuurstof bijkomen, daarom moeten de resten worden afgedekt met plastic). Composteren duurt gewoonlijk een jaar of langer; fermenteren is in de zomer en herfst in ca. acht weken gebeurd. ’s Winters duurt het langer.

 

Ervaringen met Bokashi in de Proeftuin van Beien

Wilma Quak vulde de lezing van Simone Vos aan met haar ervaringen. Ze ontdekte in 2015, toen we nog pas bezig waren met de Proeftuin, dat de Stichting Beien flink moet betalen voor alle afvalstromen, dus ook apart voor het groenafval. Ze kwam informatie over Bokashi tegen, en dat leek haar een goede oplossing voor zowel het duurzaam verwerken van het groenafval van de moestuin zelf als van het groenafval van Stichting Beien. Zo vermindert de afvalstroom naar buiten, wordt geld bespaard en een bijdrage geleverd tot duurzaamheid.

Al snel zijn Bokashi-emmers geplaatst in de keuken van Beien; ook vier gezinnen van vrijwilligers hebben ze aangeschaft. Elk gezin heeft twee Bokashi-emmers, éen die gevuld wordt en éen die rust voordat het materiaal wordt ingegraven in de grond. We graven in onze Proeftuin dit afval alleen in de borders in, vanwege het risico op mogelijke gifstoffen in huishoudelijk groenafval. Dus niet onder de groenten die we telen. Tijdens het fermenteren van het groenafval in de emmers wordt zo nu en dan vocht afgetapt. Dat wordt na verdunning gebruikt voor schoonmaken van de afvoeren of als plantenvoeding. In de moestuin hebben we goede resultaten met een ander product uit de EM-winkel, dat gericht is op gezond houden van blad. Dit middel werkt het beste werkt bij preventief gebruik, maar helpt ook om parasieten zoals wortelvlieg in een vroeg stadium te bestrijden. Voor het tuin- en bladafval bouwt Wilma met hulp van onze jonge krachtige vrijwilligers een slurf op die ze afdekt met plastic. Toevoeging daarbij van het hulpmateriaal van Agriton, Microferm, zeeschelpenkalk en kleimineralen, blijkt van veel belang te zijn voor de kwaliteit van het ferment. Zeeschelpenkalk voorkomt dat het geheel te zuur wordt, het stabiliseert de pH. Simone had als antwoord op een vraag al eerder verteld dat het wat grovere zeeschelpenkalk hiervoor beter is dan het fijne dolomiet. Zeeschelpenkalk reageert meer geleidelijk met het zuur dat bij fermenteren ontstaat. Kleimineralen zijn nodig om vocht en voedingsstoffen te absorberen.

In Hengelo wordt het verwerken van blad- en groenafval tot Bokashi groots aangepakt. Financieel blijkt dat ook interessant te zijn voor de gemeente. Bij een dergelijk initiatief in Enschede zouden wij ons graag aansluiten.

Ernst Bergboer meldde dat Beien eind februari samen met de gemeente en Twente Milieu een ‘Project Hoogbouw’ van de grond probeert te krijgen. Het doel is om te bereiken dat bewoners van hoogbouwflats hun groene keuken- en tuinafval zonder kosten kwijt kunnen op een nader te onderzoeken manier. Hier is wel een wijkgerichte aanpak voor nodig en veel medewerking vanuit de gemeente.

 

   
Mihaila Gast verzorgt samen met Veronique de koffie en thee, met heerlijke appelmoescake van Wilma en wortelcake van Jos en Anky. Mihaila was tot begin januari stagiaire bij Beien. Ze hielp nu na haar diplomering mee als vrijwilligster. Wilma (rechts) laat spreekster Simone Vos monsters zien van verschillende stadia bij de bereiding van Bokashi (goed gefermenteerd groenresten).

Bron: Stichting Beien (ingekort)

Meer informatie op www.beien.nl.

Dit vind je misschien ook leuk...